ياش ئۇيغۇر ئانا مېھرىگۈل تۇرسۇن خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرىنىڭ بىرىدە قىيناش ۋە باشقا ۋەھشىي مۇئامىلىلەرگە ئۇچرىغانلىقىنى ئېيتقان. مېھرىگۈل تۇرسۇن، 2018-يىلى 4-دېكابىر. Wikimedia ئارقىلىق ئاممىۋى مۈلۈك.
ئاپتور: گاي دېنتون
ئېلان قىلىنغان ۋاقىت: 2026-يىلى 28-سېنتەبىر
تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى
ئەسلى مەنبە: National Review
مېھرىگۈل تۇرسۇن ئامېرىكاغا يېتىپ كەلگەندە، ئەتراپىدىكى ھېچقانداق نەرسە ئۇنىڭغا چۈشىنىشلىك تۇيۇلمىغان.
يېڭى تۇرمۇشىدىكى يېمەكلىك، كىيىم-كېچەك ۋە بىنالار ئۇنىڭغا ناتونۇش بولۇپ، گاڭگىرىتىپ قويغان. ئۇيقۇسىزلىق ۋە تەشۋىش ئۇنى ئىزچىل قىينىغان. ئۇخلىيالىغان چاغلىرىدا، قېچىپ قۇتۇلغان ئېچىنىشلىق كەچۈرمىشلىرى چۈشىگە كىرىپ، ئۇنى بىئارام قىلغان. قاتتىق ئازابلانغاندا، كىچىك بالىلىرى ئاۋازىنى ئاڭلاپ قالمىسۇن دەپ مۇنچىغا كىرىۋېلىپ، سۇنى ئېقىتىپ ۋە مۇزىكىنى قاتتىق قويۇپ، يالغۇز ۋاقىراپ يىغلىغان.
بىراق ئۇ ئاستا-ئاستا يېڭى مۇھىتقا ماسلاشقان. ئۆتمۈشتىكى زەربە ھەرگىز پۈتۈنلەي يوقالمايدىغان بولسىمۇ، ئامېرىكا ئۇنىڭغا ئۆيىدەك تۇيۇلىدىغان بولغان. ئۇ تېلېفون زىيارىتىدە «National Review» غا: «مەن بۇ يەردە بىخەتەر. ھېچكىم ماڭا زىيان يەتكۈزەلمەيدۇ»، دېگەن.
ئۇيغۇر مۇسۇلمان مېھرىگۈل تۇرسۇن ھۆكۈمەتنىڭ توختاۋسىز دىنىي باستۇرۇشىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن خىتايدىن قېچىپ چىققان. ئۇ خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك ئۇيغۇر جازا لاگېرلىرى تورىدا نەچچە يىل خورلانغاندىن كېيىن ئاندىن ئامېرىكاغا يېتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ كەچۈرمىشى غەرب دۇنياسى يۈزلىنىشنى خالىمايدىغاندەك كۆرۈنگەن، خىتايدا داۋاملىشىۋاتقان تېخىمۇ كەڭ كرىزىسنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. خىتاي كومپارتىيەسى پەقەت ئۇيغۇرلارنى يوقىتىشنىلا ئەمەس، خىتايدىكى بارلىق دىنىي ئېتىقاد شەكىللىرىنى تازىلاشنى كۆزلىمەكتە.
مېھرىگۈل تۇرسۇن شەرقىي تۈركىستاندا چوڭ بولغان. ئۇ 12 يېشىدا ياتاقلىق مەكتەپكە بېرىشقا مەجبۇرلانغان؛ ئۇ يەردىكى ئوقۇتقۇچىلار ئۇنىڭ دىنىي كىملىكىنى يوقىتىپ، كوممۇنىزم ئىدىيەسىنى سىڭدۈرۈشكە ئۇرۇنغان. ئۇ ئېتىقادىدا چىڭ تۇرۇپ، 2010-يىلى ماگىستىرلىق ئوقۇش ئۈچۈن مىسىرغا بارغان. ئۇ يەردە توي قىلىپ، ئىككى ئوغۇل ۋە بىر قىز پەرزەنتلىك بولغان. ئائىلە 2015-يىلى خىتايغا بارغاندا، مېھرىگۈلنىڭ يولدىشى بېيجىڭغا يېتىپ كەلگەندە چېگرادىن كىرگۈزۈلمىگەن. مېھرىگۈل بالىلىرى بىلەن سەپىرىنى داۋاملاشتۇرغان، ئەمما ئۇزاق ئۆتمەي ئۇلار ئايرىۋېتىلگەن. مېھرىگۈل شەرقىي تۈركىستاندىكى جازا لاگېرلىرىنىڭ بىرىدە ئۈچ ئايغا يېقىن تۇتۇپ تۇرۇلغان. قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن، ئوغۇللىرىنىڭ بىرىنىڭ بالىلار دوختۇرخانىسىدا ئۆلگەنلىكىنى بىلگەن.
مېھرىگۈل كېيىن يەنە ئىككى قېتىم تۇتۇلۇپ، لاگېرغا قامالغان. بەزى مۆلچەرلەرگە قارىغاندا، بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر بۇ زامانىۋى گۇلاگلاردا تۇتۇپ تۇرۇلماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى لاگېرلارنىڭ پەقەت مائارىپ ۋە كەسپىي تەربىيەلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بىراق «National Review» نى ئۆز ئىچىگە ئالغان تاراتقۇلارنىڭ تەكشۈرۈشلىرى لاگېر ئىچىدىكى ۋەھشىيلىكنىڭ ھەقىقىي كۆلىمىنى ئاشكارىلىغان. ھايات قالغانلار قىيناش، باسقۇنچىلىق، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە باشقا ئىنسانىيەتسىز قىلمىشلار ھەققىدە گۇۋاھلىق بەرگەن. مېھرىگۈلمۇ مۇشۇنداق زۇلۇملارنى بىۋاسىتە باشتىن كەچۈرگەن.
مېھرىگۈل بىر مەزگىل كۆلىمى تەخمىنەن 45 كۋادرات فۇت كېلىدىغان كامېردا 60 تىن ئارتۇق ئايال بىلەن بىللە تۇتۇپ تۇرۇلغان. ئۇلار ھاجەتخانا، كارىۋات، يېمەكلىك ۋە سۇدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان؛ كامېردىكى سېسىق پۇراق مېھرىگۈلنىڭ ئېسىدىن ھېلىمۇ چىقمىغان. ئاياللار سۈكۈت ئىچىدە ئۆرە تۇرغان، سۆزلىشىشكە ئۇرۇنسا قاراۋۇللار ئۇلارنى تىللىغان. ناچار شارائىت بىر نەچچە كىشىنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولغان. مېھرىگۈل ئۈچ ئاي ئىچىدە «ئوخشاش بىر كامېردا توققۇز ئايالنىڭ ئۆلگەنلىكىنى» كۆرگەنلىكىنى ئەسلىگەن. تۇتقۇنلار دائىم قىينالغان. مېھرىگۈل بىر قېتىم ئورۇندۇققا باغلىنىپ، توك بىلەن قىينالغان. ئۇ باشقا ئاياللارنىڭ مەجبۇرىي تۇغماس قىلىنغانلىقىنى بىلگەن. خىتايدىن ئايرىلىشتىن ئىلگىرى، ئۇنىڭ بەدىنىگە نامەلۇم ماددا ئوكۇل قىلىنغان. ئۇ بۇ ماددىنىڭ ئاخىرىدا ئۆزىنى ئۆلتۈرۈشىدىن ئەندىشە قىلىدۇ.
خىتايدىكى بەزى خىرىستىيانلارمۇ لاگېرلارغا قامالغان بولسىمۇ، بوب فۇ خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ خىرىستىيان دىنىنى ئاساسلىقى باشقا ۋاسىتىلەر بىلەن يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىغا ئىشىنىدۇ. فۇ شەندۇڭ ئۆلكىسىدە ياش ۋاقتىدا خىرىستىيان دىنىغا كىرگەن. باستۇرۇشقا ئۇچرىغاندىن كېيىن، 1997-يىلى ئامېرىكادا پاناھلىققا ئېرىشكەن. ئۇ ھازىر خىتايدا باستۇرۇلۇۋاتقان دىنىي گۇرۇپپىلارنى قوغداشنى مەقسەت قىلغان «ChinaAid» تەشكىلاتىنى باشقۇرىدۇ. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، خىتاي كومپارتىيەسى دۆلەتتىن مۇستەقىل بولغان بارلىق دىنىي پائالىيەتنى «ھاكىمىيەتكە قارىتىلغان مەۋجۇتلۇق تەھدىتى» دەپ قارايدۇ.
مەسىلەن، 18 ياشتىن تۆۋەن بالىلارنىڭ دىنىي پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشى قانۇنسىز بولۇپ، بۇ چەكلىمە چېركاۋ ئىبادىتى، يەكشەنبىلىك مەكتەپ ۋە يازلىق لاگېرلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاتا-ئانىلار ھەتتا ئۆزىنىڭ ئېتىقادسىزلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان ۋەدىنامىلەرنى ئىمزالاشقا مەجبۇرلانغان. دۆلەتنىڭ رەسمىي نازارىتى سىرتىدا پائالىيەت قىلىدىغان يەر ئاستى چېركاۋلىرى ھۆكۈمەتنىڭ باستۇرۇپ كىرىشىگە دائىم ئۇچرايدۇ. فۇنىڭ بىلدۈرۈشىچە، خىتاي كومپارتىيەسى پوپلار ۋە چېركاۋ رەھبەرلىرىگە ئېغىر قاماق جازاسى بېرىشنى ئاقلاش ئۈچۈن ساختا دەلىل ياسىغان. ئۇ: «ھەتتا ھۆكۈمەت تەستىقلىغان چېركاۋلارنىڭ پوپلىرىمۇ، پەقەت چېركاۋ بىناسىنىڭ ئۆگزىسىدىكى كرېستنى ئېلىۋېتىشنى رەت قىلغانلىقى ئۈچۈن قامالدى»، دېگەن.
تىبەت بۇددىستلىرىغا ئوخشاش باشقا دىنىي گۇرۇپپىلارمۇ ئوخشاش باستۇرۇشقا دۇچ كەلگەن. خىتاي كومپارتىيەسى 1990-يىللاردا پەيدا بولغان يېڭى دىنىي ھەرىكەت فالۇنگۇڭنى ئالاھىدە قاتتىق باستۇرغان. ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش، نۇرغۇن فالۇنگۇڭ مۇرىتىمۇ مەجبۇرىي ئەمگەك لاگېرلىرى، تۈرمىلەر ۋە روھىي كېسەللىكلەر ئورۇنلىرىدا تۇتۇپ تۇرۇلۇپ قىينالغان. لوندوندىكى مۇستەقىل سوت كوللېگىيەسى 2019-يىلى بۇنداق نەچچە مىڭ تۇتقۇننىڭ مەجبۇرىي ئەزا ئېلىشنىڭ قۇربانى بولغانلىقى توغرىسىدا خۇلاسە چىقارغان.
فۇ خىتايدىكى دىنىي باستۇرۇشنىڭ «50 يىل ئىلگىرى مەدەنىيەت ئىنقىلابى ئاخىرلاشقاندىن بۇيانقى ئەڭ ئېغىر دەرىجىگە» يەتكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدە خىتاي كومپارتىيەسى بارلىق دىنىي پائالىيەتنى جىنايەت دەپ بېكىتكەن، ئېتىقادچىلارنى يوشۇرۇن ئىبادەت قىلىش ياكى مۇقەررەر قاماققا دۇچ كېلىش ئارىسىدا تاللاشقا مەجبۇرلىغان. دېڭ شياۋپىڭ 1978-يىلى خىتاينىڭ رەھبىرى بولغاندا بۇ چەكلىمىلەرنى بوشاتقان. بىراق شى جىنپىڭ ھازىر دۆلەتنى ماۋ باشلىغان يوقىتىش پىلانىغا قايتىدىن سەپەرۋەر قىلماقتا.
خىتاينىڭ دىنغا قارشى ھەرىكىتىنىڭ قورقۇنچلۇق كۆلىمىگە قارىماي، غەرب سىياسىيونلىرى بۇ مەسىلىنى ناھايىتى ئاز تىلغا ئالغان. دونالد ترامپنىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك ھاكىمىيىتىدە ئامېرىكانىڭ خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك ئىشلىرى باش ئەلچىسى بولغان سام براۋنبېك بۇ ئەھۋالنى ئۆزگەرتىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. ئۇ بۇ يىل مېھرىگۈل ۋە ئېتىقادى سەۋەبىدىن خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ قولىدا ئازاب چەككەن باشقىلارنىڭ ھاياتىنى بايان قىلغان «خىتاينىڭ ئېتىقادقا قارشى ئۇرۇشى» ناملىق كىتابىنى نەشر قىلغان.
براۋنبېك «National Review» غا غەربتىكى نۇرغۇن كىشى ئۈچۈن خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ باستۇرۇشىغا يۈزلىنىشنىڭ «قولايسىز بىر ھەقىقەت»نى ئېتىراپ قىلىشتىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى ئېيتقان. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكانىڭ ئاساسلىق ساھەلىرىدىكى رەھبەرلەر خىتاينى ئۆز مەنپەئەتى بىلەن بەك چوڭقۇر باغلىنىپ كەتكەن، شۇڭا ئۇنىڭغا ئۈنۈملۈك قارشى تۇرۇش قىيىن دەپ قارايدۇ. براۋنبېك: «بىزنىڭ ئۇلار بىلەن نەچچە ئون يىلدا، ھەر ئىككى پارتىيە ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن دەۋرلەردە شەكىللەنگەن غايەت زور ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىمىز بار. بۇ باغلىنىشنى ئۈزۈشكە باشلىسىڭىز، ناھايىتى زور بەدەل تۆلەيسىز»، دېگەن. بۇنداق ئۆزگىرىش ھوللىۋۇد، تەنتەربىيە بىرلەشمىلىرى، ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە كارخانىلارغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئۇ: «مېنىڭچە، كىشىلەر ‹بىلىشكە مەجبۇر بولمىسام، راستىنلا بىلمەي قالغىنىمنى خالايمەن› دەۋاتىدۇ»، دېگەن.
براۋنبېكنىڭ بىلدۈرۈشىچە، پىرېزىدېنت ترامپ خىتاينىڭ باستۇرۇشىدىن خەۋەردار بولۇپ، بەزى خىرىستىيان زاتلارنىڭ كۈرىشىگە دىققەت قىلىپ كەلگەن. بىراق ئۇ خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ قىلمىشلىرىغا پىرېزىدېنت ھازىرغىچە قوللانغاندىن تېخىمۇ كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇرۇش كېرەك دەپ قارايدۇ. ئۇ: «مەن دىنىي ئەركىنلىكنى كىشىلىك ھوقۇق رامكىسىدىن چىقىرىپ، دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى رامكىسىغا كىرگۈزەتتىم. بۇنى خىتاي كومپارتىيەسى ۋە بىز ئۇلار بىلەن دۇچ كېلىۋاتقان يېڭى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىغا قارىتىلغان رايونلۇق ئارىلىشىش ئىستراتېگىيەمىزنىڭ ئاچقۇچلۇق قىسمى دەيتتىم»، دېگەن.
بۇنداق ئىستراتېگىيە جامائەتچىلىككە ئەھۋالنى تونۇشتۇرۇش ۋە باشقا غەرب دۆلەتلىرىنى خىتاي كومپارتىيەسىنى جىنايەتلىرى ئۈچۈن جاۋابكارلىققا تارتىشقا ئىلھاملاندۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ۋاتىكانغا ئوخشاش دىنىي ئورگانلارمۇ باستۇرۇلۇۋاتقان گۇرۇپپىلار ئۈچۈن سۆز قىلالايدۇ؛ كىچىك دىنىي جامائەتلەر بولسا ئەزالىرىغا ئۇچۇر تارقىتالايدۇ. براۋنبېك: «بۇ ئەمەلىيەتتە غەرب مەدەنىيىتىنى قۇتقۇزۇش مەسىلىسى»، دېگەن. ئۇ خىتاينىڭ ئەركىنلىك ۋە دېموكراتىيەگە ئېلىپ كېلىدىغان تەھدىتىنى كېلەركى پىرېزىدېنت سايلىمىدىكى نامزاتلار تەكىتلىشى كېرەكلىكىنى قوشۇمچە قىلغان. ئۇنىڭچە، ئۆزگىرىش بولۇشى ئۈچۈن جامائەتچىلىكنى خىتاي باستۇرۇشىنىڭ رەھىمسىز ھەقىقىتىگە «ھەقىقىي پاكىتلارنى يۈزىگە تۇتۇش» ئارقىلىق يۈزلەندۈرۈش كېرەك.
خىتايدىكى ئەھۋال قانچىلىك قاراڭغۇ كۆرۈنسىمۇ، براۋنبېك يەنىلا ئۈمىدۋار بولۇشقا سەۋەب بار دەپ قارايدۇ. خىتايدا نەچچە ئون مىليون ئەمەلىيەتچان خىرىستىيان بار؛ دىنىي ھەرىكەتلەر ھۆكۈمەتنىڭ ھۇجۇمىغا قارىماي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ كەلدى. ئۇ يەنە خىتاي كومپارتىيەسى ئەندىزىسىنىڭ داۋاملاشتۇرۇشقا بولمايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، كوممۇنىست ھاكىمىيەتلەر ئاخىرىدا خەلق ئارىسىدىكى نارازىلىقنىڭ ئالدىنى ئالالمايدىغان دەرىجىدە «قېرىپ»، ئۇزاق ئۆتمەي يىمىرىلىدۇ. ئۇ خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىدىيەسى ھەققىدە: «ئۇ ئەمدى ھەرگىز ئىنقىلابچان ئەمەس. ئۇ ئىشقا يارىمىدى»، دېگەن.
خىتاينىڭ خورلىشىغا ئۇچرىغانلار ئارىسىدىمۇ دۆلەتنىڭ كەلگۈسىدىن ئۈمىدۋار كىشىلەر بار. شۇلارنىڭ بىرى ئۆي چېركاۋى ھەرىكىتىگە رەھبەرلىك قىلغانلىقى ئۈچۈن خىتاي كومپارتىيەسى تەرىپىدىن كۆپ قېتىم قىينالغان ۋە تۇتۇپ تۇرۇلغان خىرىستىيان پوپى پېتېر شۈدۇر. شۈ 2001-يىلى ئامېرىكاغا كەلگەندە، بۇ دۆلەتنىڭ مولچىلىقىدىن ھەيران قالغان.
شۈ ئۆزىگە يېڭى ھايات ئاتا قىلغان ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە دىنىي ئورگانلىرىغا چوڭقۇر مىننەتدار. ئۇ ئامېرىكانىڭ خىتايدىكى زۇلۇمغا قارشى كۈرەش قىلىۋاتقان ئېتىقادچىلارنى داۋاملىق قوللىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ. ئۇ ئەھۋالنىڭ ياخشىلىنىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىنى «ياراتىلىش» كىتابىغا باغلايدۇ. ئۇ تەرجىمان ئارقىلىق خىتاي كومپارتىيەسى قۇربانلىرى ئۈچۈن «ھازىرقى كېچىدىن كېيىن بىر سەھەر كېلىدىغانلىقى»نى ئېيتقان. ئاشۇ يېڭى باشلىنىش كەلگۈچە، ئۇنىڭ غەرب دۇنياسىدىن تەلىپى ئاددىي: «بىز ئۈچۈن دۇئا قىلىڭلار، بىزگە كۆڭۈل بۆلۈڭلار. توختاپ قالماڭلار».
مەنبە:
Denton, Guy. “Mihrigul Tursun’s Faith Posed an ‘Existential Threat’ to the CCP, So They Tried to Crush It.” National Review, September 28, 2026, 11:52 AM. Accessed September 28, 2026. Read the original article on National Review
