تانيە گۇدسۇزيان بىلەن ئىبراھىم ماراشىنىڭ 2026-يىلى 2-ئۆكتەبىر «The National Interest» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان «Is Technology Redefining Sovereignty» (تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقنى قايتىدىن بەلگىلەۋاتامدۇ؟) ناملىق ماقالىسى، سۈنئىي ئەقىل، بۇلۇت ھېسابلاش، سۈنئىي ھەمراھ ئالاقىسى ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۆزەكلەرگە بولغان بېقىندىلىق دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ مەنىسىنى قانداق ئۆزگەرتىۋاتقانلىقىنى ئىراق مىسالى ئارقىلىق مۇھاكىمە قىلىدۇ. ماقالىنىڭ قىممىتى «تېخنىكا شىركەتلىرى دۆلەتتىن كۈچلۈكمۇ؟» دېگەن جەلپكار سوئالنى سوراشتىن كۆرە، ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى تېخىمۇ مۇھىم مەسىلىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقىدا: دۆلەت قانۇنىي ئىگىلىك ھوقۇقىنى ساقلاپ تۇرۇپمۇ، شۇ ھوقۇقنى يۈرگۈزۈشكە لازىم بولغان رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە ئۈستىدىكى ئەمەلىي كونترولنى يوقىتىپ قويۇشى مۇمكىنمۇ؟ 

ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ مەنىسى ئۆزگىرىۋاتىدۇ

ماقالە ئېنۋىدىيەنىڭ زور پايدىسى بىلەن ئىراق دۆلەت خامچوتىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن بايلىق ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئالاھىدە روشەنلەشتۈرىدۇ. ئېنۋىدىيەنىڭ زېمىنى، پۇقراسى ياكى ئارمىيەسى يوق، ئىراقنىڭ بولسا خەلقئارا قانۇن ئېتىراپ قىلغان ئىگىلىك ھوقۇقى بار. بىراق بۈگۈنكى ئىقتىساد ۋە بىخەتەرلىك سىستېمىسىدا ئۆزەك، بۇلۇت ھېسابلاش، سۈنئىي ھەمراھ تورى ۋە سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىغا ئىگە بولۇش بەزى دۆلەتلەرنىڭ خامچوتىدىنمۇ چوڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك كۈچ پەيدا قىلىدۇ. بۇ سېلىشتۇرۇش شىركەت بىلەن دۆلەتنى تەڭلەشتۈرمەيدۇ، بەلكى ئۇ قانۇنىي ھوقۇق بىلەن ئەمەلىي ئىقتىدارنىڭ بىر-بىرىدىن يىراقلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

ۋېستفالىيەدىن كېيىنكى كلاسسىك ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسى زېمىن، چېگرا، قانۇن ۋە زورلۇق ۋاسىتىلىرىگە تاياناتتى. رەقەملىك دەۋردە بۇلار يوقاپ كەتمىدى، ئەمما ئۇلارنىڭ ئۈستىگە يېڭى بىر قەۋەت قوشۇلدى: دۆلەتنىڭ توك تورى، بانكا سىستېمىسى، سەھىيە، ئالاقە، ھەربىي قوماندانلىق ۋە مەمۇرىي مۇلازىمەتلىرىنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان رەقەملىك قۇرۇلمىلار. شۇڭا بۈگۈن دۆلەت چېگرىسىنى كونترول قىلالايدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئەڭ مۇھىم مەمۇرىي ئىقتىدارلىرى چەت ئەل شىركىتىنىڭ بۇلۇت مۇلازىمىتى، ئۆزىكى ياكى سۈنئىي ھەمراھ تورى بولمىسا ئىشلىمەسلىكى مۇمكىن. بۇ ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ يوقىلىشى بولماستىن، ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ ماددىي ئۇلىنىڭ ئۆزگىرىشىدۇر.

ماقالىنىڭ «رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق» ئۇقۇمى شۇ سەۋەبتىن مۇھىم. بۇ ئۇقۇم تېخنىكىلىق ئۆز-ئۆزىنى قامداش كېرەكلىكىنى تەقەززا قىلمايدۇ. بۈگۈنكى ھېچقانداق دۆلەت ئۆزىكىدىن تارتىپ سۈنئىي ھەمراھقىچە بارلىق تېخنىكىنى ئۆزى ئىشلەپچىقىرالمايدۇ. ھەقىقىي مەسىلە دۆلەتنىڭ تاللاش، نازارەت، قانۇنىي ھوقۇق ۋە كىرىزىسقا بەرداشلىق بېرىش ئىقتىدارىدا. باشقىچە ئېيتقاندا، «قايسى تېخنىكا چەت ئەلنىڭ؟» دېگەن سوئالدىن كۆرە، «ئەگەر بۇ تەمىنلىگۈچى بۈگۈن توختاپ قالسا، دۆلەت ئەتە ئىشلەمدۇ؟» دېگەن سوئال تېخىمۇ مۇھىم.

بۇ يەردە ماقالە دۆلەت بىلەن شىركەت ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى نۆل يىغىندىلىق كۈچ كۈرىشى دەپ قارىمايدۇ. دۆلەت شىركەتنىڭ كەسپىي مۇلازىمىتى، مەبلىغى ۋە تېز يېڭىلىق يارىتىشىغا ئېھتىياجلىق، شىركەت بولسا دۆلەتنىڭ قانۇنى، بازارغا كىرىش ئىجازىتى، بىخەتەرلىك مۇھىتى ۋە دىپلوماتىك قوغدىشىدىن پايدىلىنىدۇ. يېڭى دەۋردىكى سىياسىي مەسىلە شۇڭا «كىم كىمنى يوقىتىدۇ؟» ئەمەس، بەلكى بىر-بىرىگە بېقىنىدىغان بۇ ئىككى كۈچ ئارىسىدا ئاخىرقى قارار ھوقۇقىنىڭ قەيەردە قالىدىغانلىقىدۇر. 

بېقىندىلىق قاچان سىياسىي كۈچكە ئايلىنىدۇ؟

ماقالىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئانالىزلىرىدىن بىرى «ئالماشتۇرغىلى بولۇش»نى ئەمەلىي ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ ئۆلچىمى قىلىشىدۇر. بىر دۆلەت بىر نەچچە تەمىنلىگۈچىدىن تېخنىكا سېتىۋالالايدىغان، سانلىق مەلۇماتنى ئۆز قانۇن دائىرىسىدە ساقلايدىغان، ئىش يۈكىنى بىر سۇپىدىن يەنە بىرىگە يۆتكىيەلەيدىغان، سىستېمىنى تەكشۈرەلەيدىغان ۋە زۆرۈر بولسا باشقا ئالاقە يولىغا ئۆتەلەيدىغان بولسا، چەت ئەل تېخنىكىسىغا تايىنىش ئادەتتىكى ئۆزئارا بېقىندىلىق دائىرىسىدە قالىدۇ. ئەمما بىر ھالقىلىق دۆلەت مۇلازىمىتىنى پەقەت بىرلا خۇسۇسىي سۇپا داۋاملاشتۇرالايدىغان بولسا، سودا مۇناسىۋىتى ئاستا-ئاستا سىياسىي بېسىم ئىقتىدارىغا ئايلىنىدۇ.

بۇ پەرق بۇلۇت مۇلازىمىتى، سۈنئىي ھەمراھ ئالاقىسى ۋە سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرىدە تېخىمۇ كۆرۈنەرلىك. دۆلەت قانۇن بويىچە بىر شىركەتنى تەڭشىيەلەيدۇ، ئەمما ئۆزىنىڭ ھەربىي، ئىستىخبارات ياكى جىددىي مۇلازىمەتلىرى شۇ شىركەتنىڭ سىستېمىسىغا تايانسا، تەڭشەش ھوقۇقىنىڭ سىياسىي باھاسى ئۆسىدۇ. بۇ «قانۇن بار، ئەمما تاللاش يوق» دېگەن پارادوكسنى پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ مەركىزى ئۆز-ئۆزىگە يېتىش ئەمەس، بىرلا تەمىنلىگۈچىگە قاپسىلىپ قالماسلىق، ئۆلچەم ۋە سۇپىلار ئارىسىدا يۆتكىلىش ۋە ئىچكى تېخنىكىلىق بىلىم ساقلاشتۇر.

شەرقىي ھىندىستان شىركىتى بىلەن بولغان تارىخىي ئوخشىتىش ماقالىنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان، ئەمما ئېھتىيات بىلەن ئىشلىتىشكە تېگىشلىك قىسمى. بۈگۈنكى تېخنىكا شىركەتلىرى باج يىغمايدۇ، قانۇن چىقارمايدۇ ۋە ئۆز ئارمىيەسى بىلەن زېمىن باشقۇرمايدۇ. شۇڭا ئۇلارنى يېڭى «يېرىم دۆلەت» دەپ ئاتاش ئارتۇقچە. لېكىن ئوخشىتىشنىڭ پايدىلىق يېرى باشقا: خۇسۇسىي تەشكىلات بىر دۆلەتنىڭ ئالاقە، سانلىق مەلۇمات، بوشلۇققا چىقىش ياكى ھەربىي ئىقتىدارىنىڭ ھالقىلىق تۈگۈنىنى كونترول قىلغاندا، ئۇنىڭ سودا قارارىنىڭ سىياسىي نەتىجىسى دۆلەت قارارىغا يېقىنلىشىشقا باشلايدۇ. 

ئىراق مىسالى: جۇغراپىيەدىن رەقەملىك تۈگۈنگە

ماقالىنىڭ ئىراققا قايتىپ كېلىشى ئۇنىڭ نەزەرىيەسىنى ئەمەلىي مەسىلىگە ئايلاندۇرىدۇ. ئىراقنىڭ كونا ئىستراتېگىيەلىك جۇغراپىيەسى نېفىت، تۇرۇبا يولى ۋە قۇرۇقلۇق كارىدورى بىلەن بېكىتىلگەن بولسا، «Silk Route Transit» تالالىق تورى ئۇنى پارس قولتۇقىدىن ياۋروپاغا سانلىق مەلۇمات توشۇيدىغان قۇرۇقلۇق تۈگۈنىگە ئايلاندۇرۇش ئىمكانىنى يارىتىدۇ. بۇ جۇغراپىيەنىڭ ئۆزى ئۆزگەرمىگەن ھالدا، ئۇنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قىممىتىنىڭ سانلىق مەلۇمات ئېقىمى ئارقىلىق قايتا يېزىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

لېكىن «كابېل بىزنىڭ زېمىنىمىزدىن ئۆتىدۇ» دېگەن پاكىتنىڭ ئۆزى ئىگىلىك ھوقۇق كاپالىتى ئەمەس. تورنى كىم باشقۇرىدۇ؟ سانلىق مەلۇمات قەيەردە ساقلىنىدۇ؟ قايسى قانۇن قوللىنىلىدۇ؟ سىستېمىنىڭ مۇھىم يۇمشاق دېتالى ۋە بىخەتەرلىك ئاچقۇچى كىمگە تەۋە ؟ ئەمەلىي كۈچ مۇشۇ سوئاللاردا. ئەگەر ئىراق پەقەت رەقەملىك «تۇرۇبا يولى» بولۇپ قالسا، جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىك قوشۇلما قىممەت ۋە سىياسىي كونترولغا ئايلانماسلىقى مۇمكىن. ئەگەر ئۇ سانلىق مەلۇمات مەركىزى، تور بىخەتەرلىكى، قانۇنىي باشقۇرۇش ۋە يەرلىك تېخنىكا ئىقتىدارىنى قوشۇپ قۇرسا، كارىدور دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنى كۈچەيتەلەيدۇ.

شۇ سەۋەبتىن «ئىستراتېگىيەلىك تېخنىكا ئۆزئارا تايىنىشى» ماقالىنىڭ ئەڭ ئەمەلىي تەكلىپىدۇر. ئىراق ياكى باشقا ئوتتۇرا كۈچلۈك دۆلەتلەر ئۈچۈن تېخنىكىلىق يالغۇزلۇق مۇمكىن ئەمەس ۋە تەرەققىياتنى ئاستىلىتىدۇ. ئەمما دۆلەت ھالقىلىق سانلىق مەلۇماتنى ئۆز دائىرىسىدە ساقلاش، بىر نەچچە تەمىنلىگۈچى بىلەن ئىشلىيەلەش، ئوچۇق ئۆلچەملەرنى قوللاش، سىستېمىنى تەكشۈرۈش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇش ۋە جىددىي ئەھۋال ئۈچۈن زاپاس ئالاقە قۇرۇش ئارقىلىق بېقىندىلىقنى باشقۇرالايدۇ. بۇ «مۇستەقىللىق = ھەممىنى ئۆزى ياساش» دېگەن 20-ئەسىرلىك چۈشەنچىدىن پەرقلىق.

ماقالىنىڭ تېخىمۇ مۇھىم نۇقتىسى دۆلەت كۈچىنىڭ ئېنىقلىمىسىغا مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، 21-ئەسىردە دۆلەتنىڭ كۈچى پەقەت باج، ئارمىيە ۋە چېگرا بىلەنلا ئەمەس، ئۆزىنىڭ رەقەملىك قۇرۇلمىسىنى ئىشلىتىش، تەكشۈرۈش، قوغداش ۋە زۆرۈر بولغاندا ئالماشتۇرۇش ئىقتىدارى بىلەنمۇ ئۆلچىنىدۇ. شۇڭا تېخنىكا شىركەتلىرى ئۇلۇس دۆلەتنى يوقىتىۋاتمايدۇ، بەلكى، ئۇلار ئۇلۇس دۆلەتنىڭ كۈچىنى يۈرگۈزۈش ئۈچۈن تايىنىدىغان «تۆۋەن قاتلام»نىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىۋاتىدۇ. دۆلەت شۇ قاتلامغا قارىتا تاللاش ۋە زاپاسلىق ساقلىسا، تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقنى كۈچەيتىدۇ. ئەگەر ئالماشتۇرغىلى بولمايدىغان بېقىندىلىق شەكىللەنسە، قانۇنىي ئىگىلىك ھوقۇق ساقلانغان تەقدىردىمۇ ئەمەلىي قارار بوشلۇقى تارىيىدۇ.

مەنبە:

Goudsouzian, Tanya, and Ibrahim al-Marashi. “Is Technology Redefining Sovereignty?” The National Interest, October 2, 2026.