تارىخ تالاش-تارتىشىدىن دۆلەت قانۇنىيلىقىغىچە

جون دوتسوننىڭ جېيمس تاۋن فوندى تەرىپىدىن  2026- يىلى 1-ئۆكتەبىردە ئېلان قىلىنغان «<يېڭى چىڭ تارىخى> غا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى مۇستەھكەملەيدۇ» ناملىق ماقالىسى «يېڭى چىڭ تارىخى»غا قارشى كۈچەيگەن سەپەرۋەرلىكنى ئاددىي ئاكادېمىك تالاش-تارتىش دەپ ئەمەس، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ مىللەت سىياسىتى، دۆلەت قانۇنىيلىقى ۋە چېگرا رايونلىرىغا بولغان سىياسىي تەسەۋۋۇرى بىلەن باغلانغان ئىدىيەۋى ھەرىكەت دەپ چۈشەندۈرىدۇ. ماقالىنىڭ مەركىزىي تېزىسى شۇكى، چىڭ سۇلالىسىنىڭ قانداق چۈشەندۈرۈلۈشى بۈگۈنكى خىتاينىڭ «قەدىمدىن بىرلىككە كەلگەن كۆپ مىللەتلىك دۆلەت» دېگەن رەسمىي بايانىغا بىۋاسىتە تەسىر قىلىدۇ. شۇڭا تارىخ تەتقىقاتى بۇ يەردە ئۆتمۈشنى چۈشەندۈرۈشلا ئەمەس، ھازىرقى زېمىن، كىملىك ۋە ساداقەتنى قانۇنلاشتۇرىدىغان سىياسىي بايلىققا ئايلىنىدۇ.

«يېڭى چىڭ تارىخى» 1990-يىللاردىن باشلاپ غەرب ئاكادېمىيەسىدە كۈچەيگەن بىر تەتقىقات يۆنىلىشى بولۇپ، مانجۇ تىلىدىكى مەنبەلەرگە تېخىمۇ كۆپ تايىنىپ، چىڭنى خەن مەركەزلىك «خىتاي سۇلالىسى»دىن كۆرە، مانجۇلار باشقۇرغان كۆپ مىللەتلىك ئىمپېرىيە سۈپىتىدە كۆرىدۇ. بۇ قاراشتا خەنلەر ياشايدىغان يادرولۇق رايون چىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ پەقەت بىر قىسمى بولۇپ، موڭغۇلىيە، تىبەت، تەيۋەن ۋە تۈركىي تىللىق ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرى ھەربىي كېڭىيىش ۋە ئىمپېرىيە قۇرۇلۇشى ئارقىلىق بۇ سىياسىي تېررىتورىيەگە قوشۇلغان. دوتسوننىڭچە، بۇنداق چۈشەندۈرۈش رەسمىي «سۇلالىلەرنىڭ ئۈزۈلمەس ۋارىسلىقى» رامكىسىنى مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ.

بېيجىڭ ئۈچۈن مەسىلە چىڭنى «مانجۇ» دەپ ئاتاشنىڭ ئۆزى ئەمەس، بۇ ئاتالغۇدىن چىقىدىغان سىياسىي نەتىجە. ئەگەر چىڭ ئىمپېرىيەسى كۆپ مىللەتلىك ئىستېلا ۋە سىياسىي كېڭىيىشنىڭ مەھسۇلى بولسا، بۈگۈنكى خىتاي دۆلىتىنىڭ چىڭدىن مىراس ئالغان چېگرا ۋە ئىگىلىك ھوقۇق داۋالىرىنى «ئەزەلدىن بار بولغان بىر دۆلەتنىڭ تەبىئىي داۋامى» سۈپىتىدە چۈشەندۈرۈش تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ. ماقالىنىڭ كۈچلۈك يېرى دەل مۇشۇ باغلىنىشنى كۆرسەتكەنلىكى بولۇپ، ئاكادېمىك تارىخشۇناسلىق بىلەن ھازىرقى دۆلەت قانۇنىيلىقى بىر-بىرىدىن ئايرىلمايدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ يەكۈننى دوتسوننىڭ ئانالىز رامكىسى دەپ ئوقۇش كېرەك. ماقالە «يېڭى چىڭ تارىخى» تەتقىقاتىدىكى ئىچكى ئاكادېمىك پەرقلەرنى ياكى بۇ ئېقىمغا قارىتىلغان ئىلمىي تەنقىدلەرنى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلمايدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق نىشانى بۇ تارىخشۇناسلىق ئېقىمىنىڭ ئۆزىنى باھالاشتىن كۆرە، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ نېمە ئۈچۈن بۇ ئېقىمنى  سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى چۈشەندۈرۈشتۇر. شۇڭا ماقالىنى تارىخ ئىلمىنىڭ ئاخىرقى ھۆكمى ئەمەس، تارىخنىڭ سىياسىي ئىشلىتىلىشى ھەققىدىكى تەتقىقات دەپ كۆرۈش تېخىمۇ توغرا. 

«بۈيۈك بىرلىك»نى قانۇنلاشتۇرۇش ۋە 2026-يىللىق سەپەرۋەرلىك

ماقالىدە رەسمىي تارىخ رامكىسى «بۈيۈك بىرلىك تارىخ قارىشى» دەپ تەسۋىرلىنىدۇ. بۇ بايانغا ئاساسەن، خىتاي مىلادىيەدىن بۇرۇنقى چىن شىخۇاڭ دەۋرىدىن باشلاپ سىياسىي بىرلىكنى نىشان قىلغان، كۆپ مىللەتلىك، ئەمما ئاساسەن بىر پۈتۈن دۆلەت بولۇپ كەلگەن. مەركىزىي ھاكىمىيەت بەزى دەۋرلەردە كۈچلۈك، بەزى دەۋرلەردە ئاجىز بولغان بولسىمۇ، «جۇڭخۇا مىللىتى»نىڭ بىرلىكى تارىخنىڭ دائىملىق يۆنىلىشى سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. بۇ خىل تارىخىي تەسەۋۋۇر ھازىرقى دۆلەت چېگراسى ۋە مىللىي كىملىكنى قەدىمكى تارىخقا باغلاشقا خىزمەت قىلىدۇ.

2026-يىلى ماقۇللانغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» دوتسوننىڭ قارىشىدا مۇشۇ تارىخ رامكىسىنىڭ قانۇنىي قەۋىتىنى كۈچەيتىدۇ. ماقالىدە قانۇننىڭ «خىتاي مىللىتىنىڭ تەرەققىيات تارىخى» ھەققىدىكى ئىدىيەۋى تەربىيەنى كۈچەيتىش، خىتاي تىلىدىكى باشلانغۇچ مائارىپنى كېڭەيتىش ۋە چەت ئەلدىكى «مىللىي بۆلگۈنچىلىك» ھەرىكىتى دەپ قارالغان پائالىيەتلەرگە قانۇنىي جاۋابكارلىق بەلگىلەش قاتارلىق نۇقتىلىرى تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇ يەردە تارىخ، تىل ۋە قانۇن بىرلا نىشانغا — ئورتاق «جۇڭخۇا مىللىتى» كىملىكىنى كۈچەيتىشكە — ئۇلىنىدۇ.

دوتسوننىڭ «خىتايلاشتۇرۇش»نى پەقەت مەدەنىي سىڭىش ئەمەس، دۆلەت كونتروللۇقى كۈچەيتىلگەن سىياسىي جەريان دەپ ئوقۇشى ماقالىنىڭ تەنقىدىي ئۆتكۈرلۈكىنى ئاشۇرىدۇ. لېكىن «خەن مەدەنىيىتىنىڭ ئۈستۈنلۈكى» ياكى «تېز ئاسسىمىلياتسىيە» دېگەن ئىپادىلەرنىڭ ھەممىسى رەسمىي ھۆججەتنىڭ ئۆزىدىكى بىۋاسىتە سۆز ئەمەس، بەزىلىرى ئاپتورنىڭ رەسمىي تىل ۋە سىياسەتتىن چىقارغان يەكۈنى. شۇڭا مەنبەنىڭ بايانى بىلەن ئاپتورنىڭ شەرھىنى ئايرىش ماقالىنى توغرا ئوقۇش ئۈچۈن مۇھىم.

2026-يىلى يازدا بىر قانچە ئۆلكە ۋە شەھەر دەرىجىلىك بىرلىك سەپ خىزمىتى تارماقلىرىنىڭ «يېڭى چىڭ تارىخى: نېمىشقا ئۇنىڭغا رەددىيە بېرىش كېرەك؟» دېگەن ئوخشاش مەزمۇندىكى ماقالىنى يېقىن ۋاقىتتا تارقىتىشىنى دوتسونغا يۇقىرى تۆۋەن ماسلاشقان سەپەرۋەرلىك دەپ قارايدۇ. ئۇ بۇ بايقاشنى بۇ سەپەرۋەرلىكنىڭ يەككە ئاكادېمىك ئىنكاسى ئەمەس، پارتىيە سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىگە دەلىل قىلىدۇ. شۇ تەشۋىقاتتا «يېڭى چىڭ تارىخى»نىڭ «سىياسىي سۇيىقەست»، «بۆلگۈنچى كۈچلەرگە نەزەرىيەۋى ئوق-دورا» ۋە تەيۋەن مۇستەقىللىقىغا خىزمەت قىلىدىغان ئىدىيە دەپ كۆرسىتىلىشى، تارىخىي پىكىر پەرقىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى رامكىسىغا كىرگۈزۈلگەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ.

ماقالىدىكى «1644 تارىخ قارىشى»غا قارشى رەسمىي تەنقىدلەر بۇ ئەندىزىنى تېخىمۇ ئېنىق قىلىدۇ. بۇ قاراش مىڭ سۇلالىسىنىڭ 1644-يىلى يىقىلىشىنى خىتاي مەدەنىيىتىدىكى ئۈزۈلۈش ۋە چەتئەل ھۆكۈمرانلىقىنىڭ باشلىنىشى دەپ كۆرۈشكە مايىل. رەسمىي بايان بولسا مىڭ–چىڭ ئالماشتۇرۇشىنى ئادەتتىكى سۇلالە ئۆزگىرىشى، چىڭنى «بىرلىككە كەلگەن كۆپ مىللەتلىك دۆلەت»نىڭ زېمىنىنى مۇستەھكەملىگەن دەۋر دەپ چۈشەندۈرىدۇ. بۇ مۇنازىرىدە مەسىلە چىڭنىڭ «ياخشى» ياكى «يامان» بولۇشى ئەمەس، چىڭنىڭ بۈگۈنكى دۆلەت چېگراسىغا قانۇنىي تارىخىي كۆۋرۈك بولۇپ تۇرۇشىدۇر. 

شەرقىي تۈركىستان ۋە چېگرا رايونلىرى: تارىخ، ئىگىلىك ھوقۇق ۋە كىملىك

ماقالىنىڭ لوگىكىسىدا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ئالاھىدە مۇھىم. «يېڭى چىڭ تارىخى» تۈركىي تىللىق ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرىنى خەن يادرولۇق «خىتاي»نىڭ ئەزەلدىن بار بولغان ئىچكى قىسمى دەپ ئەمەس، مانجۇ ئىمپېرىيەسىگە كېيىن قوشۇلغان رايونلار قاتارىدا چۈشەندۈرىدۇ. بۇ خىل تارىخىي چۈشەندۈرۈش بۈگۈنكى رەسمىي «بۇ رايونلار قەدىمدىن تارتىپ جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئايرىلماس قىسمى» دېگەن بايان بىلەن روشەن زىددىيەت پەيدا قىلىدۇ. دەل شۇنىڭ ئۈچۈن تارىخىي تەتقىقات خىتاينىڭ مىللەت سىياسىتىگە بىۋاسىتە چېقىلىدۇ.

دوتسوننىڭ يەكۈنىچە، «بۈيۈك بىرلىك» رامكىسى مىللەتلەرنىڭ ئۆزگىچە تارىخى ۋە سىياسىي تەجرىبىسىنى پۈتۈنلەي يوق قىلىشنى ئەمەس، ئۇلارنى تېخىمۇ چوڭ بىر رەسمىي تارىخنىڭ ئىچكى بابلىرىغا ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ يەردە ھەر بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيىتى «شاخ-يوپۇرماق»، ئورتاق «خىتاي مەدەنىيىتى» بولسا غول سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. ئاپتور بۇ مېتافورىنى ئاز سانلىق مىللەت مەدەنىيەتلىرىنىڭ مۇستەقىل سىياسىي-تارىخىي مەركەز بولۇش ئىمكانىنى چەكلەيدىغان پىرامىداسىمان كىملىك قۇرۇلمىسى دەپ شەرھلەيدۇ.

بۇ تەھلىلنىڭ كۈچلۈك تەرىپى شۇكى، تارىخىي بايان بىلەن ھازىرقى ئىگىلىك ھوقۇق ئارىسىدىكى باغلىنىشنى كۆرسىتىشىدۇر، ئەمما ئۇ يەنە بىر ئېھتىياتچانلىقنى تەلەپ قىلىدۇ. تارىخىي تەتقىقاتنىڭ ئۆزى بىر رايوننىڭ بۈگۈنكى قانۇنىي-سىياسىي ئورنىنى بەلگىلەپ بەرمەيدۇ. ئىمپېرىيە تارىخى، خەلقئارا قانۇن، دۆلەت ۋارىسلىقى ۋە ھازىرقى سىياسىي رېئاللىق ئايرىم قاتلاملار بۇنىڭدىكى مۇھىم ئامىللار ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا «يېڭى چىڭ تارىخى» خىتاينىڭ رەسمىي بايانىنى مۇرەككەپلەشتۈرەلەيدۇ، لېكىن بۈگۈنكى ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى يەكۈنلەپ بەرمەيدۇ. ماقالىنى قىممەتلىك قىلىدىغىنىمۇ دەل شۇ: ئۇ تارىخنىڭ قانۇنىي ھۆكۈمىنى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ سىياسىي قانۇنىيلىق مەنبەسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. 

تارىخىي باياننىڭ كۈچى ۋە چەكلىمىسى

دوتسوننىڭ ماقالىسىدىن چىقىدىغان ئەڭ چوڭ خۇلاسە شۇكى، خىتاي كومپارتىيەسى ئۈچۈن تارىخ پەقەت ئۆتكەن ئىشلارنىڭ خاتىرىسى ئەمەس. ئۇ مىللەتلەرنىڭ قانداق تەسەۋۋۇر قىلىنىدىغانلىقى، دۆلەت چېگراسىنىڭ قانداق چۈشەندۈرۈلىدىغانلىقى ۋە پارتىيە ھاكىمىيىتىنىڭ قانداق قانۇنلاشتۇرۇلىدىغانلىقىغا خىزمەت قىلىدىغان ئىدىيەۋى ئۇل مۇئەسسەسە. شۇڭا تارىخشۇناسلىققا قارىتىلغان رەسمىي سەپەرۋەرلىك، مىللەتلەرنى بىرلا سىياسىي كىملىككە مەركەزلەشتۈرۈشكە قارىتىلغان سىياسەتنىڭ بىر بۆلىكى سۈپىتىدە كۆرۈنىدۇ.

بۇ سىياسەتنىڭ دۆلەتنىڭ مەكتەپ، ئاخبارات، ئاكادېمىيە، قانۇن ۋە پارتىيە ئورگانلىرىنى بىر رامكىدا ماسلاشتۇرۇشقا كۈچى يېتىدۇ. بىراق دەل شۇ كۈچ ئۇنىڭ چەكلىمىسىنىمۇ پەيدا قىلىشى مۇمكىن. تارىخنىڭ «توغرا» نۇسخىسى دۆلەت تەرىپىدىن بەك قاتتىق بېكىتىلسە، ئاكادېمىك ئىزدىنىش بىلەن سىياسىي ساداقەت ئارىسىدىكى چېگرا تارىيىدۇ. تارىخىي مۇرەككەپلىككە «بۆلگۈنچىلىك» ياكى «تارىخىي نىھىلىزم» دەپ بەلگە ئۇرۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. بۇ، قىسقا مۇددەتتە بىرلىك بايانىنى كۈچەيتسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە رەسمىي تارىخنىڭ ئىشەنچلىكلىكىگە سوئال پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، «بۈيۈك بىرلىك» بايانى پەقەت چېگرا رايونلىرىنى كونترول قىلىش ئۈچۈنلا ئىشلىتىلمەيدۇ. ئۇ خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۆزىنى قەدىمكى مەدەنىيەت بىلەن زامانىۋى پارتىيە-دۆلەت ئارىسىدىكى ئۈزۈلمەس ۋارىس دەپ كۆرسىتىشىگە خىزمەت قىلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن «يېڭى چىڭ تارىخى»غا قارشى سەپەرۋەرلىكنى پەقەت ئۇيغۇر، تىبەت ياكى تەيۋەن مەسىلىسى بىلەنلا چەكلەش يېتەرلىك ئەمەس، بۇ، پارتىيەنىڭ «خىتاي زادى نېمە؟» دېگەن سوئالغا بەرگەن رەسمىي جاۋابىنى قوغداش ھەرىكىتىدۇر.

شۇڭا ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئۇچۇرى چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئۆتمۈشى ھەققىدە ئەمەس، بۈگۈنكى خىتاي دۆلىتىنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە. تارىخنىڭ قايسى نۇسخىسى قانۇنىي، قايسىسى خەتەرلىك دەپ بەلگىلەنگەنسېرى، كىملىكنىڭ قايسى شەكلى قوبۇل قىلىنىدىغانلىقى، قايسى شەكلى «بۆلگۈنچىلىك» دەپ قارىلىدىغانلىقىمۇ شۇ قەدەر ئېنىق بېكىتىلىدۇ. دوتسوننىڭ ماقالىسىنىڭ ئەڭ قىممەتلىك يېرى ئادەمنى تارىخنى ئۆتمۈش ھەققىدىكى ئىلىم دەپلا ئەمەس، دۆلەت قۇرۇلۇشىنىڭ ھازىرقى زامان قورالى دەپ ئوقۇشقا قىستىشىدۇر.

مەنبە:

John Dotson, “Campaign Against ‘New Qing History’ Reinforces Ethnic Unity,” China Brief, The Jamestown Foundation, October 1, 2026.