بىر ئۇيغۇر ئاتا تاشلىۋېتىلگەن خىتاي بوۋاقنى بېقىۋالغانىدى. 40 يىلدىن كېيىن، ئۇ خىتاي تۈرمىسىدىكى شۇ قىزىنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى ئۆتۈنمەكتە.
ئاپتور: شۆھرەت ھوشۇر | 2026-يىلى 7-ئۆكتەبىر | تۈركىستان تايمز تەرجىمىسى | ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى
1986-يىلى بىر ئۇيغۇر كاۋاپچى ئىشتىن ئۆيىگە قايتىۋاتقاندا، قەغەز يېشىككە سېلىپ قويۇلغان بىر خىتاي بوۋاقنى تېپىۋالغان. ھازىر ئابدۇللا تۆمۈر ئۆز قىزىدەك بېقىپ چوڭ قىلغان شۇ تاشلىۋېتىلگەن بوۋاق — زۆھرەگۈلنى خىتاي تۈرمىسىدىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ھەر قانداق ئىشنى قىلىشقا تەييار.
ئابدۇللا خىتاي دائىرىلىرى 2017-يىلى ئۇيغۇرلارنى كەڭ كۆلەمدە لاگېرلارغا قاماشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ھەرىكىتىنى باشلاشتىن بىر يىل بۇرۇن شەرقىي تۈركىستاندىن ئايرىلغان؛ شۇنىڭدىن بېرى قايتىپ بارمىغان. زۆھرەگۈلمۇ شۇ ھەرىكەت جەريانىدا تۇتقۇن قىلىنغان.
ھازىر تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە ياشاۋاتقان ئابدۇللا ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا زۆھرەگۈل بىلەن تۇنجى قېتىم قانداق ئۇچراشقانلىقىنى، بۈگۈن تۈرمىدىكى قىزىغا ياردەم قىلىشتا ئۆزىنى قانداق چارىسىز ھېس قىلىۋاتقانلىقىنى سۆزلەپ بەردى.
قەغەز يېشىكتىن ئاڭلانغان يىغا
زۆھرەگۈلنى تېپىۋالغان چاغدا، ئابدۇللا يۇرتى — شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاقسۇ (خىتايچە: Akesu) ۋىلايىتىدىكى كۇچادىن (خىتايچە: Kuche) ناھايىتى يىراقتا، گۇيجۇ ئۆلكىسىدىكى بىر بازاردا يايمىچىلىق قىلاتتى. ئۇلار تۇرمۇش قىيىنچىلىقى سەۋەبىدىن خىتاينىڭ جەنۇبىغا كۆچۈپ بارغانىدى.
بىر كۈنى ئۇ كاۋاپچىلىق سايمانلىرىنى يىغىشتۇرۇپ، ئۆيىگە قايتىشقا ماڭغاندا بوۋاقنىڭ يىغىسىنى ئاڭلاپ توختاپ قالدى.
يىغا بىر دوختۇرخانا ئالدىغا قويۇلغان قەغەز يېشىكتىن كېلىۋاتاتتى. ئۇ دەرھال يېشىك تەرەپكە باردى. ئىچىدە تاشلىۋېتىلگەندەك كۆرۈنگەن بىر خىتاي قىز بوۋاق بار ئىدى.
دەسلەپتە ئۇ ئىككىلەندى. ئايالىنىڭ نېمە دېيىشى مۇمكىنلىكىنى ئويلىدى. ئۇلار ئىككى كىچىك ئوغلىنى بېقىشتا ئاللىقاچان قىينىلىۋاتاتتى. ئۇ ئايالىنىڭ، نامراتلىق تۈپەيلى بۇنچە يىراققا كۆچۈپ كېلىشكە مەجبۇر بولغان تۇرۇقلۇق، ئۈچىنچى بالىنى قانداق باقىدىغانلىقىنى سورىشىنى تەسەۋۋۇر قىلدى.
ئۇ يەنە ئۆيىگە قاراپ ماڭدى. بىراق يىغلاۋاتقان بوۋاقنى ئويلاپ يۈرىكى ئېچىشتى.
ئابدۇللانىڭ ئېيتىشىچە، بوۋاق دوختۇرخانا ئالدىغا تاشلانغان بولسىمۇ، ئۇ ئىچىدىكى كىشىلەرنىڭ بوۋاقنىڭ تاشلىۋېتىلگەنلىكىنى ئاللىقاچان بىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىشكە ئاساسى بار، دەپ قارىغان. ئۆزى خىتايچە بىلمىگەچكە، ئۇلار بىلەن سۆزلىشىشمۇ تەس بولاتتى.
شۇڭا ئۇ بوۋاقنى ئېلىپ كېتىپ، كېيىن دائىرىلەرگە تاپشۇرۇپ بېرىشنى ئاسانراق دەپ ئويلىدى. بوۋاقنى يېشىكتىن ئېلىپ، كاۋاپلىق گۆشنىڭ ئۈستىنى يېپىشقا ئىشلىتىدىغان رەختكە ئورىدى ۋە ئۆيىگە ئېلىپ كەلدى.
ئايالىنىڭ ئىنكاسى ئۇ ئەنسىرىگەندەك بولمىدى.
ئايالى ئۇنى ئەيىبلەشنىڭ ئورنىغا، بوۋاقنى تاشلىۋەتكەنلەرنى ئەيىبلىدى.
ئۇ: «بىگۇناھ بوۋاقنى قانداقمۇ بۇنداق تاشلىۋېتەلەيدۇ؟» دەپ سورىدى.
ئۇ قىز بوۋاقنى ئېمىتىشكە باشلىدى. يىغا پەسىيىپ، بوۋاق ئۇخلاپ قالدى.
ئەر-ئايال بوۋاقنى ئۈچ كۈن باققاندىن كېيىن دائىرىلەرگە ئاپىرىپ بېرىشنى پىلانلىغانىدى. تۆتىنچى كۈنىگە كەلگەندە، ئۇلارنىڭ ئويى ئۆزگەردى.
ئۈچ ياش ۋە بەش ياشلىق ئوغۇللىرى يېڭى ھەمراھىغا ئاللىقاچان كۆنۈپ قالغانىدى. ئابدۇللا ئۇلارنىڭ ئويۇنچۇقلىرىنى بىر چەتكە قويۇپ، بوۋاقنىڭ ئەتراپىغا يىغىلغانلىقىنى ئەسلىدى.
ئۇلار قىزنى بىر ياشقا كىرگۈچە بېقىپ، ئاندىن ئاقسۇ تەۋەسىدىكى يۇرتىغا قايتقاندا دائىرىلەرگە تاپشۇرۇپ بېرىشنى قارار قىلدى.
بىراق ئۇ بىر ياشقا كىرگەندە، ئاللىقاچان ئۇلارنىڭ قىزى، ئوغۇللىرىنىڭ سىڭلىسى بولۇپ قالغانىدى.
ئابدۇللا: «بىزنى ‹دادا›، ‹ئانا› دەپ چاقىرىدىغان بالىنى قانداقمۇ تاپشۇرۇپ بېرىۋېتەلەيمىز؟» دېدى.
ئائىلە سىرى
ئاخىرى ئائىلە شەرقىي تۈركىستانغا قايتتى.
زۆھرەگۈل كۇچادىكى بىر ئۇيغۇر ئائىلىسىدە، ئۇيغۇرچىنى ئانا تىلى قىلىپ، مۇسۇلمان سۈپىتىدە چوڭ بولدى. ئۇنىڭ تەربىيەسى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە چوڭقۇر باغلانغانىدى.
ئۇلار زۆھرەگۈلنىڭ كېلىپ چىقىشىنى سىر تۇتماقچى بولغاچقا، شۇ چاغدا بۇ ئەھۋالنى دائىرىلەرگە ئېيتمىدى. ئۇ ۋاقىتتا تۇغۇلۇش گۇۋاھنامىسى تەلەپ قىلىنمايتتى، ئادەتتە تارقىتىلمايتتىمۇ. شۇڭا باشقا بىرى چىقىپ بالىنى ئۆزىنىڭ دەپ تەلەپ قىلمىسىلا، ئۇنى ئۆز بالىسى سۈپىتىدە تىزىمغا ئالدۇرالايتتى. جەرىمانە تۆلەش ئارقىلىق كېچىكىپ تىزىمغا ئالدۇرۇشمۇ مۇمكىن ئىدى.
بەزى كىشىلەر ئۇنىڭ قىزىنىڭ ئۇيغۇر ئەمەسلىكىدىن گۇمانلانغان، بىراق كۆپىنچىسى ھۆرمەت يۈزىسىدىن سورىمىغان. پەقەت بىر قانچە يېقىن تۇغقىنى سورىغان. ئابدۇللا ئۇلارغا: «دوختۇرخانىدا باشقا بالا بىلەن ئالماشتۇرۇلۇپ قالغان بولۇشى مۇمكىن، بىراق ھازىر بۇنى تەكشۈرۈشنىڭ ئامالى يوق» دېگەن.
زۆھرەگۈلمۇ قايتا-قايتا: «نېمىشقا ئىككى ئاكامغا ئوخشىمايمەن؟» دەپ سورايتتى. ئۇ: «سەن مومامغا ئوخشايسەن» دەپ جاۋاب بېرەتتى.
ئائىلىنىڭ يەنە بىر ئەندىشىسى، ئەتراپىدىكى كىشىلەر زۆھرەگۈلنىڭ خىتاي ئىكەنلىكىنى بىلىپ قالسا قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقى ئىدى.
ئابدۇللا ئۇيغۇر يۇرتىدىكى خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئىشغال دەپ قارايدىغان قوشنىلىرىنىڭ، ئۇنىڭ ئائىلىسىنىڭ بىر خىتاي بالىنى بېقىۋالغانلىقىدىن بىئارام بولۇشىدىن ئەنسىرەيتتى.
ئۇ بىرەر كىشى بۇ قارارى سەۋەبىدىن ئائىلىسىدىن ھېساب سورىسا، ئىسلام ئېتىقادىغا ئاساسلانغان بىر جاۋابنى ئالدىن تەييارلاپ قويغانىدى.
ئۇ: «دىنىمىز ھەر بىر بالىنىڭ بىگۇناھ تۇغۇلىدىغانلىقىنى ئۆگىتىدۇ. بۇ بالا پاك ۋە بىگۇناھ. بىزگە زۇلۇم قىلىۋاتقانلار بىلەن قانداش بولۇش ئۇنىڭ تاللىشى ئەمەس. ئۇمۇ ئاللاھنىڭ بىر بەندىسى» دېدى.
شۇنداقتىمۇ، بۇ چۈشەندۈرۈشنىڭ ھەممەيلەننى قانائەتلەندۈرەلەيدىغانلىقىغا ئىشەنمەيتتى. شۇڭا ئۇ ئايالى بىلەن زۆھرەگۈلنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ئائىلە سىرى سۈپىتىدە ساقلاشنى قارار قىلدى.
پارچىلانغان ئائىلە
2016-يىلى ئابدۇللا ئىستانبۇلدا ئوقۇۋاتقان چوڭ ئوغلىنى يوقلاش ئۈچۈن تۈركىيەگە باردى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «زوراۋان تېررورلۇققا قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى» نامىدا شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بارغان كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇنلىرى كېيىنكى يىلى كۈچەيگەندە، ئۇ يۇرتىغا قايتماقچى بولدى. ئابدۇللا ئالدىنقى يىلىمۇ «قانۇنسىز يىغىلىش» سەۋەبىدىن لاگېرغا ئەۋەتىلگەنىدى. ئۇ تۇتۇپ تۇرۇلغان مەزگىلدە ئۇخلاشتىن مەھرۇم قىلىنغانلىقىنى، ئۆزى ياكى قوشنىلىرىنىڭ قىلغانلىقى دەۋا قىلىنغان قانۇنسىز پائالىيەتلەرنى ئىقرار قىلىشقا مەجبۇرلانغانلىقىنى ئېيتتى.
بىراق ئوغلى دادىسىنىڭ يەنە تۇتقۇن قىلىنىشىدىن ئەنسىرەپ، ئۇنى قېلىشقا ئۈندىدى. ئابدۇللا ئىستانبۇلدا تۇرۇپ يۇرتىدىكى پەرزەنتلىرى، بولۇپمۇ زۆھرەگۈل ئۈچۈن توختىماي ئەندىشە قىلاتتى. قىزىنىڭ قولىغا كويزا سېلىنغان ھالەتنى چۈشىدە كۆرۈپ باسۇرۇلۇپ قالاتتى.
ئاخىرى بىر تونۇشى ئابدۇللاغا زۆھرەگۈل بىلەن كىچىك ئوغلى رەھىمنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. شۇ ۋاقىتتا خىتاي دائىرىلىرى ئېلىپ بارغان باشقا نۇرغۇن تۇتقۇنلارغا ئوخشاش، بۇ قېتىممۇ رەسمىي سەۋەب كۆرسىتىلمىگەن.
بۇنى ئاڭلىغان ئاتىنىڭ تۇنجى ئويى دەرھال يۇرتىغا قايتىش بولدى. بىراق ئابدۇللا قايتىپ بېرىپ ئۆزىمۇ تۈرمىگە قامالسا، ھەر ئىككى بالىسىغا ياردەم قىلالمايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى.
دەسلەپتە ئۇ بۇ تۇتقۇنلارنىڭ چەكسىز داۋاملىشالمايدىغانلىقىغا ئۆزىنى ئىشەندۈردى.
ئۇ شۇ چاغدىكى ئويلىرىنى ئەسلەپ: «بۇنچە كۆپ ئادەمنى قانداقمۇ بۇنچە ئۇزۇن تۇتۇپ تۇرالايدۇ؟ چوقۇم قويۇپ بېرىدۇ» دېدى.
ھەقىقەتنى ئاشكارىلاش
2020-يىلى، پەرزەنتلىرىنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقىنى ئاڭلاپ ئۈچ يىلدىن كېيىن، ئابدۇللا تۈركىيەدە تۇرۇپ ئۇلارنى قويۇپ بېرىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىشقا باشلىدى. ئۇ ئىستانبۇلدىكى خىتاي كونسۇلخانىسى ئالدىدىكى نامايىشلارغا قاتناشتى، تاراتقۇلارنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلدى ۋە تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇر تېپىشقا تىرىشتى.
بۇ تىرىشچانلىقلار ئالتە يىل داۋاملىشىپمۇ نەتىجە بەرمىگەندە، ئۇ ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق خىتاي دائىرىلىرىگە بىۋاسىتە مۇراجىئەت قىلدى.
ئۇ: «مەن ئوقۇمىغان بىر دېھقان. بۇ يەردە سىياسىي پائالىيەتلەرگە قاتناشمىدىم. پەرزەنتلىرىم ھەققىدە ئۇچۇر بېرىڭلار. ئەگەر تۈرمىدە بولسا، قويۇپ بېرىڭلار» دېدى.
ئۇ شەرقىي تۈركىستانغا قايتىپ دېھقانچىلىق قىلىشنى، ھەتتا ئۆزىنىڭ تۈرمىگە كىرىشىنى قوبۇل قىلىشنىمۇ ئوتتۇرىغا قويدى.
ئۇ: «ھېچ بولمىسا بىگۇناھ قىزىم زۆھرەگۈلنى قويۇپ بېرىڭلار» دەپ ئۆتۈندى.
ئابدۇللانىڭ ئېيتىشىچە، بۇ مۇراجىئەت فېيسبۇكتا، ئاندىن تىك توكنىڭ خىتايچە نۇسخىسى دوۋيىندا تارقىلىپ، 50 مىڭ قېتىمدىن ئارتۇق كۆرۈلگەن.
ئۆزىنى كونسۇلخانا خادىمى، تاموژنا خادىمى ياكى ساقچى دەپ تونۇشتۇرغان تۆت كىشى ئۇنىڭ بىلەن ئالاقىلەشتى.
ئۇلار ياردەم قىلىدىغانلىقىنى ئېيتقان بولسىمۇ، سۆھبەتلەر ناھايىتى تېزلا سۈرىيە ۋە ئافغانىستاندىكى ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئۇچۇر تەلەپ قىلىشقا يۆتكەلدى. ئابدۇللا ھېچنېمىدىن خەۋىرى يوقلۇقىنى، ئۇلارغا ھېچقانداق ئۇچۇر بېرەلمەيدىغانلىقىنى ئېيتتى.
بىر قېتىملىق سۆھبەتتە ئۇ چارىسىزلىقتىن زۆھرەگۈلنىڭ خىتايدىن بېقىۋېلىنغان بالا ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى ۋە تېلېفون قىلغۇچىدىن بۇ ئۇچۇرنى ئاقسۇدىكى ئەمەلدارلارغا يەتكۈزۈپ قويۇشنى تەلەپ قىلدى.
بۇ ئابدۇللانىڭ قىزىنى تۈرمىدىن قۇتقۇزۇشقا ياردەم تېپىش ئۈمىدىدە، ئۇنىڭ خىتايدىن كېلىپ چىققانلىقىنى تۇنجى قېتىم ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويۇشى ئىدى.
ئابدۇللا قىزىنىڭ كېلىپ چىقىشىنىڭ مەسىلىنى ئۆزگەرتەلەيدىغانلىقىنى ئۈمىد قىلدى. كۇچادا ياشىغان يىللىرىدا، ئۇ ئەمەلدارلارنىڭ خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى كۆرگەنىدى. ئۇ يەنە دائىرىلەرنىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» ھەرىكەتلىرى دائىرىسىدە خىتاي بالىلارنى بېقىۋالغان ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنى مۇكاپاتلايدىغانلىقىنى ئەسلىدى.
ئابدۇللانىڭ ئېيتىشىچە، بىر خىتاي ساقچى ئائىلە سىرىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن بۇنىڭغا قىزىققان. بىراق ئۇ پەقەت زۆھرەگۈلنىڭ 12 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى، جازا مۇددىتىنىڭ توشۇشىغا يەنە ئۈچ يىل بارلىقىنى ئېيتقان.
ساقچى يەنە ئۇنىڭ قىزىنىڭ ئەھۋالىنى داۋاملىق مۇزاكىرە قىلىشتىن بۇرۇن، خىتايغا قايتىپ «تەۋبە قىلىشى» كېرەكلىكىنى ئېيتقان.
ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى 2026-يىلى سېنتەبىردە ئېلىپ بارغان تەكشۈرۈشتە، ئابدۇللاغا قىزىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكىنى ئېيتقان ساقچىنىڭ كۇچانىڭ ئۆگەن يېزىسىدا ئىشلەيدىغانلىقىنى ئېنىقلىدى. ئۆگەننىڭ خىتايچە نامى «Weigan». كۇچانىڭ ئالاقاغا يېزىسىدىكى يەنە بىر ساقچىمۇ ئايرىم ھالدا رادىيوغا ئابدۇللانىڭ ئائىلىسىدىن زۆھرەگۈلنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىككى كىشىنىڭ تۈرمىدە ئىكەنلىكىنى دەلىللىدى. ئالاقاغانىڭ خىتايچە نامى «Alahage».
رادىيو زۆھرەگۈلنىڭ نېمە سەۋەبتىن جازالانغانلىقى ھەققىدىمۇ رەسمىي دەلىللەشكە ئېرىشتى. سەۋەبلەر، دادىسىنىڭ بېيجىڭ «سەزگۈر دۆلەت» دەپ قارايدىغان تۈركىيەگە بارغانلىقى ۋە ئۆزىنىڭ «قانۇنسىز» دىنىي ماتېرىياللارنى ئوقۇغانلىقى ئىدى.
خىتاي ئۇيغۇرلارنىڭ سەپەر قىلىشىغا ھەددىدىن زىيادە چەكلىمە قويىدۇ؛ دىنىي ماتېرىياللارنى، ھەتتا ھۆكۈمەت ئىلگىرى تەستىقلىغانلىرىنىمۇ چەكلەيدۇ؛ باشقىلارنىڭ قىلمىشى ئۈچۈن جاۋابكار قىلىش سىياسىتى ئارقىلىق ئائىلە ئەزالىرىنى جازالايدۇ.
بىر ئائىلىنىڭ پاجىئەسى
زۆھرەگۈلنىڭ تۈرمىگە قامالغانلىقىغا ھازىر توققۇز يىل بولدى.
ئۆزىمۇ خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن قىسقا مۇددەت تۇتۇپ تۇرۇلغان ئابدۇللا، قىزىنىڭ سوراققا، ناچار مۇئامىلىگە ۋە قاماقتىكى چەكلىمىلەرگە قانداق چىدايدىغانلىقىدىن ئەنسىرەيدۇ. بىراق ھازىر بار ئۇچۇرلار قىزىنىڭ نۆۋەتتىكى شارائىتىنى دەلىللىيەلمەيدۇ.
ئۇ يۇرتىغا قايتىش ئارزۇسى بىلەن، قايتسا ئائىلىسىدىن يەنە بىر كىشىنىڭ تۈرمىگە كىرىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەش ئوتتۇرىسىدا قالغانلىقىنى ئېيتتى.
ئابدۇللا ھازىر مەككىدە تاۋاپ سەپىرىدە. يولغا چىقىشتىن بۇرۇن، ئۇ بۇ ئەندىشىلىرىنى دۇئالىرىدا تىلغا ئالىدىغانلىقىنى ئېيتقانىدى.
ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، بىر چاغدا يول بويىدىكى يېشىكتىن قۇچىقىغا ئالغان تاشلاندۇق بوۋاق ھېلىھەم ئۇنىڭ قىزى. بىراق 1986-يىلى ئۇنى ئۆيىگە ئېلىپ كېلىشىگە تۈرتكە بولغان مېھىر-شەپقەت، بۈگۈن ئۇنىڭ تۈرمە ئىشىكىنى ئاچالمايدۇ.
ئابدۇللا دۇئا قىلغاندا نېمە دەيدىغانلىقىنى مۇنداق سۆزلەپ بەردى: «ئى ئاللاھ، زۆھرەگۈلنى قەغەز يېشىكتىن قۇتقۇزۇشقا كۈچۈم يەتكەنىدى. بىراق ئۇنى تۆمۈر قەپەستىن قۇتقۇزۇشقا كۈچۈم يەتمەيدۇ. مېنى كەچۈرگىن. گۇناھلىرىمنى كەچۈرگىن».
